Bağımlılıkta Kontrol: “Ben kontrol ediyorum” düşüncesi gerçeği ne kadar yansıtıyor?

Bu yazıyı okuyorsanız içinizde küçük bir soru belirmiş olabilir. Belki bir yakınınız bir şey söyledi. Belki bir sabah, önceki geceyi hatırlamaya çalışırken içiniz sıkıştı. Ya da bir süredir kendinize “Bir ara azaltmam gerek” deyip bu kararın ertelendiğini fark ettiniz.

Bu yazı sizi yargılamak ya da size bir etiket koymak için değil. Alkol, madde veya kontrol etmekte zorlandığınız başka bir alışkanlık hayatınızda giderek daha fazla yer kaplıyorsa, bunun nasıl olduğunu ve nelerin değişebileceğini birlikte düşünmek için.

Madde kullanımı bir süre sonra kişinin bırakma ya da kullanımını kontrol etme becerisini etkileyebilir. Özellikle tekrarlayan kullanım, beynin ödül, stres, öğrenme ve özdenetimle ilişkili süreçlerini değiştirebilir. Bu, kişinin seçme gücünün tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez; ancak değişimin yalnızca “biraz daha iradeli olmaya” bağlı olmadığını gösterir (1).

Bu nedenle “İstesem bırakırım” düşüncesi çoğu zaman samimidir. İnsan gerçekten bırakabileceğine inanabilir; hatta birkaç kez kendi kendine azaltmayı denemiş de olabilir. Fakat denediğinde zorlanıyorsa, planladığından daha fazla kullanıyorsa ya da kullanımın sonuçlarına rağmen devam ediyorsa, bu durum kendini suçlamaktan çok anlamaya değer bir işarettir. Alkol kullanımıyla ilgili değerlendirmelerde de kontrolü kaybetme ve olumsuz sonuçlara rağmen sürdürme gibi örüntüler dikkate alınır; tanı ise tek bir belirtiyle değil, kapsamlı bir değerlendirmeyle konur (2).

Bağımlılık çoğu zaman bir günde başlamaz. Başlangıçta rahatlatan, eğlendiren, uyumaya yardımcı olan ya da zor bir duygudan uzaklaştıran şey, zamanla daha sık başvurulan bir çözüme dönüşebilir. Bazen kullanımın miktarı, bazen de zihinde kapladığı yer artar. Başka etkinliklere ayrılan zaman azalabilir; kişi ne kadar kullandığını saklamaya başlayabilir ya da “Bu sondu” dedikten sonra yeniden aynı döngünün içinde bulabilir kendini.

Zihin bu değişimi fark etmekte zorlanabilir. Bazen gerçekten “kontrol bende” olduğuna inanırız; bazen de henüz hazır olmadığımız bir gerçekle aramıza mesafe koymaya çalışırız. Bu cümleler mutlaka yalan ya da bilinçli inkâr değildir. Çoğu zaman kişiyi utançtan, kaygıdan veya başkalarının yargısından korumaya yarayan açıklamalardır.

Aşağıdaki düşüncelerden bazıları size tanıdık gelebilir:

“Herkes yapıyor.” İş çıkışında birkaç kadeh, hafta sonunda biraz fazlası… Çevrenizde de benzer bir kullanım varsa, kendi kullanımınız sıradan, hatta hak edilmiş bir ödül gibi görünebilir: “Bütün hafta çalıştım; bunu hak ettim.”

“O gece istisnaydı.” Bir tartışma yaşanmış, ertesi gün hatırlanmayan saatler olmuş ya da işte bir uyarı almış olabilirsiniz. Yine de her olay kendi başına tek seferlik görünür: “Yılbaşıydı, herkes fazla kaçırdı.”

“Evet, biraz fazla ama…” Bir şeylerin yolunda gitmediğini sezersiniz; ardından kullanımınızı açıklayan bir neden gelir: “Kaygımla başa çıkabildiğim tek yol bu.” “Bu dönem çok stresliyim, geçince azaltırım.” Bu nedenler yaşadığınız zorluğu açıklayabilir. Ama bir çözümün işe yaraması, uzun vadede size iyi geldiği anlamına gelmeyebilir.

“Bu konuyu açma.” Bir yakınınız endişesini dile getirdiğinde öfkelenebilir, şaka yapabilir ya da konuşmayı kapatabilirsiniz. Bu tepkinin altında bazen utanç, bazen de “Kendi başıma halledebilirim” umudu vardır. Konuşmayı ertelemek kısa süreliğine rahatlatabilir; fakat sorunun nasıl büyüdüğünü görmeyi de zorlaştırabilir.

“Ben buyum.” Kullanımın sonuçları artık gizlenemeyecek kadar görünür hâle gelmiştir. Bu kez de kabul, değişmemenin gerekçesine dönüşebilir: “Beni böyle kabul etsinler.” Oysa bir davranışın uzun süredir hayatınızda olması, onun kimliğiniz olduğu anlamına gelmez.

Bu cümlelerden birini kendinizde tanımak, bağımlı olduğunuz anlamına gelmez. Ama kullanımın size ne sağladığını, sizden neler götürdüğünü ve ne zaman kontrolün zorlaştığını anlamak için iyi bir başlangıç olabilir.

Aşağıdaki sorular bir tanı aracı değildir. Kendinizi yargılamadan, son birkaç ayı veya yılı düşünmek için bir davettir:

Planladığınızdan daha fazla ya da daha uzun süre kullandığınız oluyor mu?

Azaltmayı veya bırakmayı denediniz ve bunu sürdürmekte zorlandınız mı?

Kullanım, iş, okul, ev ya da ilişkilerinizdeki sorumlulukları aksatıyor mu?

Kullanımın ardından yaşananları veya ne kadar kullandığınızı başkalarından gizlediğiniz oluyor mu?

Kullanmadığınızda yoğun istek, huzursuzluk, uykusuzluk ya da başka bedensel belirtiler yaşıyor musunuz?

Eskiden keyif aldığınız etkinliklere veya insanlara ayırdığınız zaman azaldı mı?

Kullanımın kaygınızı, çökkünlüğünüzü, sağlığınızı veya güvenliğinizi olumsuz etkilediğini fark ettiğiniz hâlde devam ediyor musunuz?

Yakınlarınız endişelerini dile getirdiğinde hemen savunmaya geçtiğinizi fark ediyor musunuz?

Birkaç soruya “evet” demek bir hüküm ya da tanı değildir. Ancak bu yanıtlar, bir sağlık uzmanıyla konuşmayı düşünmek için yeterli bir neden olabilir. Değerlendirme; kullanımın türünü, sıklığını, miktarını, hayatınızdaki etkilerini ve varsa eşlik eden ruhsal ya da bedensel sorunları birlikte ele alır. Alkol kullanım bozukluğunda belirtilerin sayısı, süresi ve kişinin hayatındaki etkileri değerlendirilir; en uygun destek de kişiye göre belirlenir (3).

Çünkü çoğumuz sorunlarımızı kendi başımıza çözmemiz gerektiğine inanarak büyüdük. Yardım istemek, kontrolü kaybettiğimizi veya başarısız olduğumuzu kabul etmek gibi gelebilir. Bir yandan da “Beni yargılarlar”, “Abarttığımı düşünürler” ya da “Artık hakkımda farklı düşünecekler” kaygısı olabilir.

Utanç bu noktada insanı sessizleştirir. Oysa zorlanmak, karakteriniz hakkında bir hüküm vermez. Yardım istemek de kontrolü başkasına bırakmak değildir; neler olup bittiğini daha güvenli ve daha açık biçimde değerlendirebilmek için destek almaktır.

Bağımlılıkla mücadele tek bir biçimde olmaz. Bazı kişiler için psikoterapi, bazıları için hekim değerlendirmesi veya ilaç desteği, bazıları içinse akran destek grupları ya da bunların bir arada kullanılması uygun olabilir. Herkese uyan tek bir yol yoktur; destek kişinin ihtiyaçlarına göre şekillendirilir (3).

Alkolü uzun süredir ve yoğun miktarda kullanan birinin aniden bırakması, bazı durumlarda ciddi yoksunluk belirtilerine yol açabilir. Bu nedenle böyle bir kullanım söz konusuysa, bırakma ya da azaltma planını tek başınıza yapmadan önce bir hekime danışın. Yoksunluk belirtilerinin güvenli biçimde yönetilmesi için tıbbi destek gerekebilir (2).

Değişim her zaman büyük ve kesin bir kararla başlamaz. Bazen ilk adım, bir hafta boyunca ne zaman ve ne kadar kullandığınızı not etmektir. Bazen güvendiğiniz birine “Bunu tek başıma çözmekte zorlanıyorum” demek. Bazen de bir psikiyatristten, aile hekiminden ya da bağımlılık alanında çalışan bir uzmandan randevu almak.

Yardım ararken her şeyi hemen anlatmak ya da o anda kesin bir karar vermek zorunda değilsiniz. İlk görüşmenin amacı, yaşadıklarınızı anlamak ve önünüzdeki seçenekleri konuşmak olabilir.

“Ben kontrol ediyorum” diye düşünmeniz, gerçekten neler olduğunu merak etmenize engel olmak zorunda değil. Kendinize şu soruyu sorarak başlayabilirsiniz: Bu alışkanlık bana ne sağlıyor, benden neler götürüyor ve bundan sonra nasıl bir destek işime yarayabilir?

(1) National Institute on Drug Abuse. Drugs, Brains, and Behavior: The Science of Addiction. https://nida.nih.gov/publications/drugs-brains-behavior-science-addiction nida.nih.gov

(2) National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism. Treatment for Alcohol Problems: Finding and Getting Help. https://www.niaaa.nih.gov/publications/brochures-and-fact-sheets/treatment-alcohol-problems-finding-and-getting-help https://www.niaaa.nih.gov

(3) National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism. Health Topics: Alcohol Use Disorder. https://www.niaaa.nih.gov/alcohols-effects-health/alcohol-topics/health-topics-alcohol-use-disorder www.niaaa.nih.gov